• Planetarium
  • - 24.04.2017 -
  • - brak seansów -

Astronomia dawna

Tak jak dziś w astronomii niezbędne jest mierzenie czasu, tak i na przestrzeni wieków było to nieodzowne zajęcie astronomów. W starożytności zupełnie nieźle radzono sobie z pomiarami odcinków czasu, gorzej było z wyznaczaniem pory doby. Wraz z rozwojem zegarów mierzenie czasu stawało się coraz dokładniejsze. Na wystawie w obserwatorium zobaczyć można zabytkowy i rzadki eksponat jakim jest zegar Shortta - najdokładniejszy zegar wahadłowy!

 

 

 

Mierzenie czasu uzupełnia obserwacje astronomiczne. Do roku 1609, w którym włoski astronom Galileusz po raz pierwszy użył wynalezionej kilka lat wcześniej lunety, wszystkie obserwacje astronomiczne były prowadzone nieuzbrojonym okiem. Obserwowano w ten sposób oczywiście Słońce i Księżyc, zaś nocą gwiazdy. Gołym okiem można zobaczyć od 6 do 7 tysięcy gwiazd. Wśród nich 5 gwiazd było szczególnych, gdyż zmieniało swoje położenie na tle pozostałych. Nazwano je planetami. Dla starożytnych różnicy w naturze fizycznej pomiędzy planetami a gwiazdami nie było żadnej.  Wystawę o dawnych sposobach obserwacji ozdabiają repliki instrumentów jakimi posługiwał się Mikołaj Kopernik.

 

 

 Trikwetrum zbudowane jest z 3 długich listew w kształcie trójkąta równoramiennego o zmiennej podstawie. Umożliwiało wyznaczanie odległości kątowej ciał niebieskich od zenitu. Jedno z ramion trójkąta ustawione było pionowo, drugie zaopatrzone w przeziernice umożliwiało wycelowanie w obserwowany obiekt.  Trzecie, najdłuższe ramię, zaopatrzone było w podziałkę umożliwiającą odczytanie mierzonej wielkości.  Tym przyrządem Kopernik wyznaczał tzw. paralaksę Księżyca, która umożliwiała określenie odległości Księżyca od Ziemi. Obserwacje gwiazdy Spika, najjaśniejszej w gwiazdozbiorze Panny, umożliwiały badanie zjawiska precesji - zjawiska przemieszczania się punktów równonocy na tle gwiazd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kwadrant to przyrząd do obserwacji Słońca. Na kwadratowej pionowej płycie znajduje się ćwiartka koła z wyrysowaną skalą kątową. W centrum koła znajduje się cylindryczny kołeczek - gnomon. Przyrząd umieszczano na linii północ – południe i gdy Słońce w południe było najwyżej na niebie, kołeczek rzucając cień umożliwiał wyznaczenie wysokości górującego Słońca. Obserwacje te prowadzone w ciągu roku, umożliwiały wyznaczenie dwóch wielkości: jednej lokalnej i jednej globalnej. Można było wyznaczyć szerokość geograficzną miejsca obserwacji i Mikołaj Kopernik wyznaczył szerokość geograficzną Fromborka, bo głównie tam prowadził obserwacje tym przyrządem. Druga wielkość to kąt nachylenia osi obrotu Ziemi do płaszczyzny w której porusza się wokół Słońca. To wielkość, która pojawiła się wraz z teorią heliocentryczną, przedtem to po prostu wielkość związana z ruchem Słońca na sferze niebieskiej. Kąt ten liczy sobie 66,5°, i właśnie dzięki niemu na Ziemi w ciągu roku następuje zmiana pór roku.

 

 

 

 

 

 

 

Astrolabium albo sfera armilarna, to najbardziej skomplikowany przyrząd jakim posługiwał się Mikołaj Kopernik. Składa się z 6 kół, ustawionych i zamocowanych tak, aby umożliwiały określenie współrzędnych ciał niebieskich. Tak jak na Ziemi, każdy punkt ma swoje współrzędne geograficzne, tak i na niebie obiektom przyporządkowujemy odpowiednie współrzędne. Jeżeli mamy śledzić zmiany ich położeń to musimy określać ich współrzędne w różnym czasie. Obserwacja tym przyrządem składała się z 2 etapów: obserwacji dziennej i nocnej. Ponieważ w dawnych czasach najlepiej potrafiono przewidywać położenie Słońca, zatem  do niego nawiązywano obserwacje innych ciał. Czekano na taki dzień gdy na niebie widoczny był oprócz Słońca Księżyc. Przed zachodem, określano położenie Księżyca względem Słońca.  Gdy zapadł zmrok i na niebie pojawiły się gwiazdy, rolę Słońca przejmował Księżyc, względem którego określano położenie obserwowanych obiektów, gwiazd czy planet. Oczywiście należało uwzględnić fakt, iż w czasie przerwy między obserwacją dzienną i nocną Księżyc przemieścił się na niebie. Za pomocą tego przyrządu Mikołaj Kopernik wyznaczał współrzędne planet, których ruchy badał. Zachowały się 63 obserwacje jakie Kopernik wykonał tym przyrządem, głównie na Warmii.