Gwiazdy

Nowa w Tarczy Sobieskiego

 

 Nova V496 Sct PalomarNova V496 Sct OPiOA

 

Ilustracja po lewej przedstawia zdjęcie fragmentu nieba z gwiazdozbioru Tarczy Sobieskiego wykonane w Siding Spring Observatory w Australii teleskopem UK Schmidt Telescope (1.2 m) w 1986 roku. Zdjęcie z prawej przedstawia ten sam obszar nieba sfotografowany 21 listopada 2009 roku w naszym obserwatorium teleskopem Meade 10" ACF i kamerą SBIG ST-8XMEI. Obszar nieba zaznaczony prostokątem na zdjęciu z Siding Spring Observatory różni się wyraźnie od tego samego obszaru zaznaczonego na zdjęciu z olsztyńskiego teleskopu.  Na zdjęciach widać, że pojawił się tam nowy obiekt. Jest to, tak zwana, gwiazda nowa.  Całe zjawisko trwać może od kilkudziesięciu dni do kilkunastu lat.  Nowa z 2009 roku odkryta została przez H. Nishimure z Japonii 8 listopada. Z naszych pomiarów wynika, że 21 listopada V496 Sct, bo tak teraz nazywa się ten obiekt, osiągnął jasność około 7,7 magnitudo. Nie był on więc widoczny gołym okiem, ale już przez niewielkie teleskopy i lornetki z pewnością można było go dostrzec.
 
Zjawisko gwiazdy nowej zachodzi stosunkowo często. Obserwuje się przeciętnie 2 - 3 wybuchy w ciągu roku. W całej Galaktyce zachodzi około 200 wybuchów tego typu gwiazd w ciągu roku, lecz większość z nich uchodzi uwadze astronomów, gdyż gwiazdy leżą zbyt daleko, poza gęstymi obłokami materii międzygwiazdowej.
 
Wśród gwiazd nowych odkryto bardzo wiele układów podwójnych. Uważa się, że wszystkie gwiazdy nowe są składnikami tego typu systemów gwiazdowych, a obserwowane wybuchy mają związek z procesami jakie zachodzą przy przepływie materii z jednej gwiazdy na drugą. Materia przepływa z gwiazdy podolbrzyma na powierzchnię białego karła, gdzie po pewnym czasie powstają warunki inicjujące reakcje jądrowe (podobnie jak we wnętrzu gwiazd) i wydzielenia znacznych ilości energii - wybuch gwiazdy nowej. Proces ten powoduje wzrost jasności układu od 7 do 13 magnitudo.  Może on się stać widoczny nieuzbrojonym okiem. W 1975 roku polscy uczniowie stali się współodkrywcami nowej w Łabędziu, która na pewien czas zmieniła wygląd tego gwiazdozbioru. W 2013 roku w konstelacji Delfina zaobserwowano nową, która również widoczna była nieuzbrojonym okiem. W wyniku zjawiska nowej początkowo niewidoczne gwiazdy stają się bardzo jasne i wydaje się, że mamy do czynienia z pojawieniem się na niebie zupełnie nowej gwiazdy. Stąd termin ,,gwiazdy nowe".

 

Jak zmieniają się gwiazdy?

Zmienna Y Leo

Zawodowi astronomowie rzadko opierają swoje badania na kolorowych zdjęciach bogatych w szczegóły mgławic. Dużo częściej wykonują mało ciekawe wizualnie, monochromatyczne zdjęcia,  przedstawiające ... kropki, takie jak na zdjęciu obok. To co w takich (fotometrycznych) obserwacjach ciekawi naukowców, to czy te kropki się zmieniają. Na animacji dołączonej do zdjęcia widać, że wszystkie gwiazdy delikatnie zmieniają swoją postać. Jednak jedna z nich zmienia się dużo bardziej. To zmienna Y Leo, która w czasie trwania obserwacji zwiększyła swą jasność z 12 do około 10 magnitudo.

 

Zmienne dostarczają wiele informacji o fizyce odległych gwiazd. Zmiany jasności pozwalają określić ich fizyczne właściwości takie jak masa, promień, jasność, temperatura, wewnętrzna i zewnętrzna budowa. Dzięki nim można również odnajdywać pozasłoneczne planety.